Mutolaa…

Agata Kristi. Tilsimli shaxmat (hikoya)

Ko‘pincha biz Puaro bilan Soxodagi mo‘jazgina restoranchada ovqatlanardik. Bir kuni kechqurun biz u yerda eski qadrdonimiz — inspektor Jepni ko‘rib qoldik. Stolimizda bo‘sh o‘rin bo‘lgani sababli, u bizning yonimizga kelib o‘tirdi.

— Biz tomonlarga bormay qo‘ydingiz, — deb undan o‘pkaladi Puaro. — Sariq yosuman ishidan keyin hech ko‘rishmadik siz bilan, o‘shandan beri, mana, darrov bir oy ham o‘tib ketibdi.

— Men shimolga borib keldim. O‘zingizning gaplaringiz qalay? Katta to‘rtlik ish ko‘rsatib yotibdimi?

Puaro barmog‘i bilan uni yanib qo‘ydi.

— Siz bekorga mening ustimdan kulyapsiz. Katta to‘rtlikning mavjudligi aniq.

— O‘-o‘, men bunga shubha qilmayman. Lekin ular, siz ta’riflaganchalik, dunyoning ustuni ham emas-da.

— Do‘stim, siz qattiq yanglishasiz. Hozirgi paytda butun dunyoga yovuzlik urug‘ini o‘ta faollik bilan sochayotgan shu Katta to‘rtlik bo‘ladi.

Ularning maqsadi nimaga qaratilgani hech kimga ma’lum emas, lekin shu paytgacha bunday o‘ta jinoiy tashkilot dunyoda bo‘lmagan. Bu tashkilotga Xitoyning eng yirik zakovat sohibi boshchilik qiladi, uning tarkibida amerikalik millioner va frantsiyalik olima bor, tashkilotning to‘rtinchi raqamli a’zosi masalasiga kelsak…

Jep uning so‘zini bo‘lib dedi:

— Bilaman, bilaman. Hozir siz faqat o‘sha to‘rtinchi raqam haqida o‘ylayapsiz. Ehtiyot bo‘ling, mese Puaro, tag‘in u butun es-hushingizni olib qo‘ymasin. Keling, yaxshisi, boshqa biron narsa ustida gaplashaylik. Sizni shaxmat qiziqtiradimi?

— Ha, o‘ynaganman.

— Siz kecha yuz bergan voqea haqida o‘qidingizmi? Dunyoga mashhur bo‘lgan ikki shaxmatchi o‘rtasida bo‘lgan matchni aytyapman, ulardan biri o‘yin chog‘ida o‘lib qolgan.

— Ha, ko‘ruvdim bu haqdagi maqolani. Birinchi shaxmatchi — rus chempioni doktor Savaronov, ikkinchisi — yurak xuruji kasalidan o‘lgani — amerikalik iste’dodli yigit Gilmor Uilson.

— Juda to‘g‘ri. Bir necha yil burun Savaronov Rubinshteyn bilan o‘ynab uni yutgan va rus chempioni bo‘lgan. Uilsonni esa ikkinchi Kapablanka deb aytishardi.

— Juda alomat hodisa, — dedi Puaro o‘ychanlik bilan. — Yanglishmasam, bu ish bilan siz shug‘ullanyapsiz, shekilli?

Jep iymanib kulib qo‘ydi.

— Juda to‘g‘ri topdingiz, mese Puaro. Lekin men kalavaning uchini topolmay qiynalyapman. Uilson soppa-sog‘ odam edi — unda hech qachon hech qanday yurak xastaligi bo‘lmagan. Uning o‘limi sababini izohlab bo‘lmayapti.

— Uni doktor Savaronov, yo‘limga g‘ov bo‘lmasin, deb gumdon qilgan, demoqchimisiz? — dedim men dangaliga.

— Bunga ishonish qiyin, — deb quruqqina javob qildi Jep. — Bitta odamning, hatto u rus bo‘lganida ham, — boshqa bir odamni, faqat shaxmatda yutqazib qo‘ymaslik uchun o‘ldirishiga ko‘zim yetmaydi. Umuman olganda, menimcha, buning aksi bo‘lganda, haqiqatga yaqinroq bo‘lardi. Chunki doktor Savaronovni Laskerdan[1], keyin dunyoda ikkinchi o‘ringa qo‘yishadi.

Puaro o‘ychanlik bilan bosh irg‘ab qo‘ydi.

— Xo‘sh, unda g‘oyachangiz nimadan iborat? — deb so‘radi u. — Nima maqsadda u Uilsonni zaharlagan? Menimcha, siz uni aynan zaharlangan, deb faraz qilyapsiz — shunday emasmi?

— Shak-shubhasiz. Bu o‘rinda yurak xuruji dardi yurakning urishidan to‘xtaganini bildiradi, xalos. Bu vrachning rasmiy xulosasi, ammo u men bilan qilgan suhbatida, bunday xulosa uni qoniqtirmasligini aytdi.

— Murdani qachon yorishmoqchi?

— Bugun kechqurun. Uilson favqulodda o‘lgan. U soppa-sog‘ bo‘lgan, dona surib turib birdan joni uzilib yiqilgan.

— Bunaqa tez ta’sir qiladigan zaharlar juda kam uchraydi, — dedi Puaro.

— Bilaman. Ehtimol jasad yorilganda masala oydinlashar. Lekin men bir narsaga hech tushunolmayapman: kimga kerak ekan Gilmor Uilsonni gumdon qilish? U kamtarin, beozor yigit edi. Qo‘shma Shtatlardan yaqinda kelgan edi. Uning bironta ham dushmani bo‘lmasa kerak bu dunyoda.

— Ha, juda aql bovar qilmaydigan hodisa, — dedim men.

— Nega endi? — dedi Puaro jilmayib. — Ko‘rib turibman, Jepning o‘z taxminlari borga o‘xshaydi.

— Bor, mese Puaro. Mening taxminimcha, zahar Uilsonga emas, boshqa odamga mo‘ljallangan.

— Savaronovgami?

— Ha. Savaronov inqilob arafasida bolsheviklarga qarshi kurashgan ekan. Bir paytlar uni halok bo‘lgan deb ham hisoblashgan. Lekin, aslida, u o‘limdan jon saqlab qochib qolgan va uch yilgacha Sibirning eng xilvat go‘shalarida benihoya og‘ir sharoitda kun kechirgan. U juda ko‘p azob chekkani sababli soch-soqoli oqarib, tanib bo‘lmaydigan darajada o‘zgarib ketgan va munkillagan chol bo‘lib qolgan. Aytishlaricha, yor-do‘stlari, tanish-bilishlari ham uni zo‘rg‘a tanishibdi. U nogiron, uyidan juda kam chiqadi, Vestminsterda jiyani Sonya Davilova va bir rus xizmatkori bilan turadi. Bu bellashuvda qatnashishni u sira-sira xohlamagan va taklifni bir necha marta rad etgan, lekin gazetalar, Savaronovning bu o‘jarligini sportchi uchun yarashmagan qiliq, deb shov-shuv ko‘targanlaridan keyin, u rozi bo‘libdi. Ikkinchi tomondan, Gilmor Uilson ham chinakam yankilarga xos tixirlik bilan uni bellashuvga chaqiraverib, axiri niyatiga yetibdi. Bilasizmi, mese Puaro, nima uchun Savaronov musobaqadan bosh tovlagan? Nimagaki, u omma e’tiborini o‘ziga qaratishni istamagan. Tag‘in biron kishi payimga tushmasin, deb qo‘rqqan. Mening fikrim shu — Gilmor Uilsonni adashib zaharlab qo‘yishgan.

— Ayting-chi, Savaronovning o‘limini tilovchi bironta g‘arazgo‘y shaxs bormi?

— Bunday shaxs faqat uning jiyani bo‘lishi mumkin. Savaronov yaqinda juda katta boylikka merosxo‘r bo‘lgan. Buni unga madam Bonu meros qilib qoldirgan. Eski tuzum paytida Bonuning eri qand zavodining xo‘jayini bo‘lgan ekan. Aytishlaricha, bir vaqglar Bonu bilan Savaronov bir-birlarini sevishgan va Bonu jazmanining o‘lgani haqidagi xabarga hech qachon ishonmagan.

— Match qayerda bo‘libdi?

— Savaronovning kvartirasida. Sizga aytuvdim — u nogiron. —Ancha odam yig‘ilibdimi?

— O‘n-o‘n ikkita. Balki undan ham ko‘proqdir. Puaro aftini ma’nodor burishtirdi.

— Sho‘ringiz qurisin, Jep, oldingizda juda og‘ir vazifa turipti.

— Uilsonning zaharlangani aniq ayon bo‘lgani hamono ishim yurishib ketishi muqarrar.

— Agar sizning, Savaronov qurbon bo‘lishi kerak edi, degan taxminingiz to‘g‘ri bo‘lib chiqsa, unda qotil yana bir marta urinib ko‘rishi ehtimoldan xoli emas — siz bu haqda o‘ylab ko‘rmadingizmi?

— Gapingiz to‘g‘ri. Hozir Savaronovning kvartirasini ikkita odamimiz kuzatib turipti.

— Bu tadbiringiz, turgan gapki, doktornikiga bomba qo‘ltiqlab kirmoqchi bo‘lganlarni cho‘chitib yuboradi, — dedi Puaro iltifotsiz istehzo bilan.

— Siz bu masalaga jiddiy qiziqib qolgan ko‘rinasiz, mese Puaro, — dedi Jep ko‘z qisib qo‘yarkan. — O‘likxonaga borib Uilsonni, vrachlar qo‘liga tushmasidan oldin, bir ko‘zdan kechirishni xohlamaysizmi? Kim bilsin, ehtimol uning galstugiga qadalgan to‘g‘nag‘ichi sal qiyshayib qolgandir-u, bu narsa sirni ochishda hal qiluvchi bebaho dalil bo‘lar.

— Azizim Jep, boyattan beri qo‘lim qichib, sizning to‘g‘nag‘ichingizni to‘g‘rilab qo‘ygim kelyapti. Ijozat berasizmi? O! Mana bu boshqa gap. Ha, albatta, qani, ketdik o‘likxonaga.

Bu yangi jumboq Puaroning butun e’tiborini tortib olgani yaqqol ko‘zga tashlanib turardi. Keyingi paytlarda u faqat Katta to‘rtlik ustida bosh qotirayotgan edi mana, uning boshqa narsaga qiziqib qolganini ko‘rib men xursand bo‘ldim.

O‘zim bo‘lsam amerikalik baxti qaro yigitning qotib qolgan jasadini va burushgan basharasini ko‘rib, sho‘rlikka qattiq achindim. Puaro murdani diqqat bilan ko‘zdan kechirdi. Uning badanida, agar chap qo‘lidaga kichkina chandiqni hisobga olinmasa, hech qanday qiynoq izi yo‘q edi.

— Doktor buni kesilgan emas, kuygan deb aytyapti, — dedi Jep.

Keyin Puaro stolga terib qo‘yilgan narsalarga e’tiborini qaratdi (ularni konstebl murdaning cho‘ntaklaridan olgan edi). Bularning bari uncha ahamiyatga ega bo‘lmagan narsalar edi — ro‘molcha, kalitlar, hamyon va bu ishga daxli bo‘lmagan bir necha maktub. Ammo sal narirokda alohida turgan narsa Puaroning diqqatini o‘ziga tortdi.

— Shaxmat donasi-ku! — deb yubordi u. — Oq fil. Nima, bu ham uning cho‘ntagidan chiqdimi?

— Yo‘q, uni murda mahkam siqimlab olgan ekan. Biz uning barmoqlarini zo‘rg‘a ochib oldik. Kezi kelganda, uni doktor Savaronovga qaytarib berish kerak bo‘ladi. Bu uning fil suyagidan yasalgan juda bejirim shaxmat donalaridan biri.

— Ijozatingiz bilan, buni egasiga men qaytarib bersam. Uning huzuriga kirish uchun yaxshi bahona bo‘lardi.

— Ahha! — deb chinqirib yubordi Jep. — Siz bu ish bilan shug‘ullanmoqchisiz — topdimmi?

— Ha. Siz juda ustalik bilan qiziqish uyg‘otdingiz menda bu ishga.

— Juda yaxshi-da. Sal bo‘lsa ham, fikringizni chalg‘itdim. Mana, kapitan Xastings