Boshlang‘ich ta’lim metodikasi kafedrasi

«Boshlang‘ich ta’lim metodikasi» kafedrasi 

Jizzaxdagi to‘ng‘ich oliy o‘quv yurti – Abdulla Qodiriy nomidagi Jizzax davlat pedagogika instituti 1974 yilning sentyabridan o‘z faoliyatini boshlagan bo‘lsa, bir yildan so‘ng Boshlang‘ich ta’lim uslubiyati kafedrasi tashkil etilgan. Yangi ochilgan bu kafedra dastlab «Boshlang‘ich ta’lim uslubiyati», «Pedagogika» va “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fakultetining asosiy kafedralaridan biri sifatida faoliyat ko‘rsatib kelgan.

Kafedraga 1975-80 yillarda dotsent O.Jo‘rayev rahbarlik qilgan: unda 2 nafar fan nomzodlari, dotsentlar, 1 nafar katta o‘qituvchi va 6 nafar o‘qituvchilar ilmiy-pedagogik faoliyat ko‘rsatganlar. Kafedra a’zolaridan X.Jo‘rayev, O.Jo‘rayev, G‘.Sattarov, T.Qulmurodov, D.Akbarova, E.G‘aniyev, S.Hamdamova, N.Suvonqulova va boshqalar shu yillarda samarali mehnat qilganlar. Keyinchalik kafedradagi o‘quv-pedagogik jarayonni yanada rivojlantirish, ayniqsa, uni yuqori malakali mutaxassislar bilan ta’minlash maqsadida B.Toshmurodov, M.Mamayusupov kabi fan nomzodlari, dotsentlar Boshlang‘ich ta’lim uslubiyati fakulteti va kafedrasiga ishga jalb etilganlar.

Kafedrani 1980-1999 yillarda dotsent M.Mamayusupov boshqargan. Shu yillarda kafedra a’zolaridan 7 nafari o‘zlarining fan nomzodligi ilmiy darajalarini muvaffaqiyatli himoya qilganlar, kafedraning o‘quv-tarbiyaviy va ilmiy-uslubiy ishlarining saviyasini yanada oshirishga asosiy e’tiborni qaratganlar. Dotsentlardan U.Jumanazarov va A.Hasanovlar ishga qabul qilinganlar, ular 1990-1991 yillarda doktorlik dissertatsiyalarini muvaffaqiyatli himoya qilishib, institutda va kafedrada o‘zlarining ilmiy-pedagogik faoliyatlarini qizg‘in va barakali davom ettirdilar. Shu yillarda kafedrada 4 nafar dotsent, 8 nafar fan nomzodi, 3 nafar katta o‘qituvchi, 4 nafar o‘qituvchi va 1 nafar laborant ilmiy-pedagogik faoliyat ko‘rsatganlar; kafedraning uslubchi olimlari va o‘qituvchilaridan B.Toshmurodov, T.Qulmurodov, A.Sattarov, E.G‘aniyev, M.Rustamov, A.Asadov, Sh.Xidirov, H.Husanov, S.Hamdamova, N.Suvonqulova, D.Nusratova, O.Sa’dullayev, P.Hudoyberdiyev, J.Soliyev, X.Kenjayeva va boshqalar o‘zlarining ilmiy-pedagogik faoliyatlari bilan samarali mehnat qilganlar. Ta’kidlangan yillar mobaynida kafedra olimlari mehnatlarining samaralari sifatida 1 ta monografiya, 3 ta o‘quv-metodik qo‘llanma, 3 ta metodik tavsiyanoma, 320 ga yaqin ilmiy-metodik maqolalar chop etilgan.

1999-2005 yillarda kafedraga pedagogika fanlari nomzodi, dotsent A.K.Suvonqulov rahbarlik qilgan. Bu yillarda 1 nafar fan doktori,professor (X.To‘raqulov), fan nomzodlari, dotsentlardan Mamayusupov M., Qulmurodov T.F., Asadov N., M.Rustamov, katta o‘qituvchilardan Mahammatov A., Husanov H., Suvonqulova N., Nusratova D., Shukurova H., o‘qituvchilardan Mamayusupova S., Hamzayev H. va boshqalar ilmiy-pedagogik sohasida samarali faoliyat ko‘rsatganlar, talaba yoshlarga mutaxassislikka oid bilim sirlarini o‘rgatganlar. Ta’kidlangan ushbu davrlar mobaynida kafedra professor-o‘qituvchilarining ilmiy-uslubiy mehnati samarasi sifatida 4 ta monografiya, 10 ta o‘quv-metodik qo‘llanma, 5 ta metodik tavsiyanoma, 200 ga yaqin ilmiy-metodik va 120 dan ortiq ilmiy ommabop maqolalar chop etilgan. Kafedraning bir nafar a’zosi fan doktorligi (X.A.To‘raqulov) va yana 1 nafar fan nomzodligi (A.Mahammatov) dissertatsiyalarini muvaffaqiyatli himoya qilganlar.

O‘quv rejasi jarayonida ko‘rsatilgan rus tili, o‘zbek tili va adabiyoti fanlarini yanada yaxshiroq o‘qitish, yuqori malakali mutaxassislarni, ayniqsa, ilmiy pedagogik xodimlarni tayyorlash maqsadida Boshlang‘ich ta’lim uslubiyati kafedrasi bazasida «Boshlang‘ich ta’lim til va adabiyoti» nomidagi yangi kafedra ochildi. 1985 yil dekabr oyida tashkil etilgan bu kafedra dastavval, ikki nafar fan nomzodi, dotsentlar (X.Jo‘rayev va U.Jumanazarov), uch nafar o‘qituvchi (D.Akbarova, B.Soatov, U.Mustanov) va bir laborant (I.Isroilova)lar bilan ish boshlagan. Keyinchalik kafedraga yosh iqtidorli mutaxassislardan V.X.Kim, N.Jumaboyeva, K.Egorva, S.To‘ychiyeva, K.Bahodirov, A.Mamatov, A.Qayumov, N.Usmonov, B.G‘aybullayev, K.I.Kim, Z.Jalmatova, M.Hoshimxonov, A.Tursunqulov, D.Abduqodirova, G.Jumanazarova, N.Hojimusayeva va boshqalar jalb qilindi va ular ilmiy-pedagogik sohasida samarali faoliyat ko‘rsatdilar.

Kafedraga dastavval professor X.Jo‘rayev mudirlik qilgan bo‘lsa, 1993 yil dekabr oyidan 2005 yil dekabrgacha professor U.Jumanazarov rahbarlik qildi. Ana shu yillar mobaynida kafedrada ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlashga alohida e’tibor qilindi: U.Jumanazarov va A.Mamatov o‘zlarining doktorlik dissertatsiyalarini, D.Akbarova, B.Soatov, S.To‘ychiyeva, N.Usmonov, Z.Jalmatova, M.Hoshimxonovlar va boshqa nomzodlik dissertatsiyalarini muvaffaqiyatli himoya qildilar. O‘qituvchilardan U.Mustanov, N.Kamolova, Z.Jalmatovalar esa turli muddatlarga ilmiy safarlarga, mustaqil tadqiqotchilik va stajirovkaga yuborilgan. Kafedra a’zolari 1985-2005 yillarda jami 380 bosma taboqdan ortiq hajmdagi ilmiy-nazariy, o‘quv-uslubiy va ommabop xarakterdagi ishlarni e’lon qilishdi: 58 ta risola, 49 ta o‘quv-uslubiy qo‘llanma va tavsiyanoma, 8 ta ma’ruza matni, 620 dan ortiq maqolalar chop etildi. Bu sohada professorlardan U.Jumanazarov, A.Mamatov, B.Sarimsoqov, dotsentlardan D.Akbarova, N.Usmonov, M.Bakiyeva, B.Soatov, M.XHoshimxonov, A.Tursunqulov va katta o‘qituvchilardan A.Eshmurodov, V.X.Kim, K.I.Kim, F.Isroilovalarning ko‘pgina risolalari, o‘quv-uslubiy qo‘llanmalari viloyat va respublika ilmiy jamoatchiligiga, institutimizning ko‘p ming sonli talabalarga manzur bo‘ldi.

2005 yilning sentyabridan boshlab «Boshlang‘ich ta’lim til va adabiyoti» kafedrasi Boshlang‘ich ta’lim uslubiyati kafedrasiga yana qo‘shildi, qozoq bo‘limidagi «Boshlang‘ich ta’lim uslubiyati» mutaxassisligida samarali xizmat qilayotgan 5 nafar professor-o‘qituvchilar va ularning barcha o‘quv yuklamalari ham Boshlang‘ich ta’lim uslubiyati kafedrasi tasarrufiga o‘tkazildi. Natijada hozirgi kunda BTU kafedrasi o‘zining tarkibi-a’zolari jihatidan kengaydi, o‘quv mashg‘ulotlarining miqdori jihatidan ham ko‘paydi. Bu kafedraga 2017 yildan boshlab G. U . Jumanazarova rahbarlik qilmoqda.

Bu vaqtdan to hozirgi kunga qadar kafedrada 4 nafar fan doktorlari, professor (Jumanazarov U.A., To‘raqulov H.A., Mamatov A.E., Doniyorova Sh.), 9 nafar fan nomzodlari, dotsentlar (Mamayusupov M., Suvonqulov A., Asadov N., Usmonov N.U., Qulmurodov T., Bakiyeva M.P., Rabbimov M.T., Jumanazarova G.U., Ibragimova F., Suvonqulov B.) 9 nafar katta o‘qituvchi (Suvonqulova N., Shukurova H., Nusratova D., Husanov H., Eshmurodov A.M., Isroilova F.J., Bozorbekova A., Nurgaliyeva J., O‘ralov Q.N.), 16 nafar o‘qituvchi – assistent (Abduqodirova D.A., Abdullayev X.B., Mamayusupova S., Jilhaydarova G., Hamzayev H., Xodjimusayeva N., Nasrullayev E.J., Quttibekova G., Shodmonov H., Kulboyeva D., Ismatova Z., Raxmatova F., Umarov I., Haydarov D., Temurov S., Usmonov M., Djelyalov M., Ergasheva M.) va 1 nafar katta laborant (Doniyorov M.) lar ishlagan va xizmat qilib kelmoqda.

So‘nggi yillarda “Ustoz-shogird” tizimini rivojlantirish, kafedrada ilmiy-pedagogik kadrlarni tayyorlash va ilmiy-tadqiqot ishlarini amalga oshirish maqsadida Toshkent va Samarqanddan bir guruh mutaxassis olimlar kafedraga soatbay tarzida ishga taklif qilingan (prof. To‘xliyev B. TDPU; prof. Mirqosimova M. TDPU; prof. Karimov S. SamDU; prof. Mahmudov N. O‘zRFA Til va adabiyot instituti).

«Boshlang‘ich ta’liming dolzarb muammolari hamda uning ilmiy-uslubiy asoslari» deb nomlangan istiqbolli rejadagi mavzu kafedra a’zolari ilmiy ishlari yo‘nalishlarining asosini tashkil etadi. Kafedraning ana shu mavzusini amalga oshirishda dastlabki qadamlar qo‘yildi: 2006 yilning 17-18 may kunlari «Boshlang‘ich ta’limda innovatsion texnologiyalar: muammolar va yechimlar» mavzusidagi Respublika ilmiy-anjumani o‘tkazildi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 28 fevral 92-F sonli farmoyishi va institut Ilmiy Kengashining 2006 yil 3 maydagi №10 – sonli qarori bilan tasdiqlangan va nashrga tavsiya etilgan. Mazkur ilmiy-amaliy anjuman materiallari 600 nusxada, I-II-III qismlarda chop etildi va ularning hammasi ZiyoNet ta’lim partaliga joylashtirilgan. So‘nggi 10 yil davomida kafedra professor-o‘qituvchilarining «Fan, ta’lim va adabiyot majmuasining dolzarb muammolari» deb nomlangan ilmiy va o‘quv-uslubiy maqolalar to‘plamlari “Fan va texnologiyalar” nashriyotida uzluksiz ravishda chop etilib kelinmoqda. Bundan tarshqari, kafedra a’zolari tomonidan chop etilgan ilmiy ishlar ham ZiyoNet ta’lim portaliga joylashtirilib kelinmoqda.

Institut Ilmiy Kengashining 2010 yil fevraldagi qarori bilan “Boshlang‘ich ta’lim uslubiyoti” kafedrasining nomi “Boshlang‘ich ta’lim nazariyasi va amaliyoti” kafedrasi deb nomlandi.

Kafedra professor-o‘qituvchilari tomonidan so‘nggi yillarda 890 bosma taboqdan ortiq hajmdagi ilmiy-nazariy, o‘quv-uslubiy va ommabop xarakterdagi ishlar e’lon qilindi: 9 ta monografiya, 2 ta darslik (Pedagogika, oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun), 22 ta o‘quv-uslubiy qo‘llanma va tavsiyanoma, 28 ta ma’ruza matni va o‘quv-uslubiy majmua, 3 ta patent, 2 ta innovatsion ilmiy grand (72 million so‘m miqdorida), xorijiy mamlakatlar (AQSh, Janubiy Korea, Germaniya, Turkiya, Rossiya, Ozarboyjon, Qozog‘iston) ning nufuzli ilmiy jurnallarida 20 dan ortiq ilmiy maqola, respublika va OTM miqyosidagi jurnallar va ilmiy to‘plamlarda 400 dan ortiq ilmiy – nazariy va metodik maqolalar e’lon qilishdilar. 2012 yilning oxirida innovatsion guruhlarga 2 ta loyiha ish, shuningdek, “Iste’dod” jamg‘armasi qoshida tashkil qilingan “Pedagogik grandlar – 2012” tanlovida qatnashish uchun 5 ta loyiha ishlari taqdim etilgan.

Kafedrada oliy ta’limning me’yoriy hujjatlariga asoslanib so‘nggi yillarda quyidagi ishlar amalga oshirilgan:

– kafedra bo‘yicha jami ona tili fanidan 166 nafar, ona tili o‘qitish metodikasi fanidan 167 nafar, matematika fanidan 167 nafar, matematika o‘qitish metodikasi fanidan 166 nafar talaba kurs ishlarini yozishgan va himoya qilgan;

– Jizzax shahri va tumanidagi jami 16 ta maktablarda o‘quv, malakaviy va pedagogik amaliyotlar o‘tkazilgan;

– kafedrada jami 319 ta BMI himoyasi o‘tkazilgan, bu ishlarning elektron variantlari institut axborot resurs markaziga topshirilgan. Hozirgi kunda BMI mavzulari banki yaratilgan;

– kafedra professor-o‘qituvchilari jami 118 ta ochiq darslarni o‘tib berishgan va o‘zaro tahlil qilingan;

– kafedrada o‘qitiladigan barcha fanlarning elektron adabiyotlari va o‘quv ta’minoti bilan to‘liq ta’minlangan. Muqobil tarzda ZiyoNet  ta’lim portalidagi mavjud o‘quv-materiallari jalb qilingan. Toshkent davlat pedagogika universiteti va viloyatlardagi pedagogika institutlarining professor-o‘qituvchilari tomonidan tayyorlangan darsliklar, o‘quv, uslubiy qo‘llanmalarning elektron variantlari bilan ham ta’minlangan;

– kafedra professor-o‘qituvchilari tomonidan so‘nggi 3 yilda 3 ta darslik yaratilgan: Pedagogika (pedagogika nazariyasi va tarixi, I qism. – Toshkent: Fan va texnogiyalar nashriyoti, 2010. – 436 bet.); Pedagogika  (pedagogika nazariyasi, didaktika, II qism. – Toshkent: Fan va texnogiyalar nashriyoti, 2011. – 280 bet.); Pedagogika (pedagogika nazariyasi va tarixi – Toshkent: Noshr nashriyoti, 2011. – 456 bet.). Ushbu darsliklarning mualliflari “Yilning eng yaxshi darsligi va o‘quv adabiyoti muallifi” respublika tanlovining g‘olibi deb topilgan va Oliy va o‘rta maxsus, Xalq ta’limi vazirliklari hamda “Iste’dod” jamg‘armasining I darajali diplomi bilan taqdirlangan (qayd raqami 002). Ushbu diplom Oliy va o‘rta maxsus ta’lim Vaziri B.Yu. Xodiyev tomonidan 2013 yilning 12 yanvarida tantanali ravishda topshirilgan;

– kafedrada yangi o‘quv va uslubiy qo‘llanmalar yaratish va nashrga tayyorlash, shuningdek, interfaol o‘quv mashg‘ulotlari uchun uslubiy qo‘llanmalar yaratish va tadqiq etish ishlari amalga oshirilmoqda. Xususan, 17 ta  ish e’lon qilingan va hozirgi vaqtda yana 3 tasi nashr etilish arafasida;

– kafedrada o‘qitiladigan jami 11 ta fanlar uchun o‘quv rejasida ko‘rsatilgan soatlar miqdoriga nisbatan 3 barobar ortiq miqdordagi oraliq nazorat savollari, joriy nazorat savollari, yakuniy nazorat uchun test savollarining variantlari yaratilgan va maxsus testlar banki tashkil etilgan;

– kafedrada 1 ta elektron darslik (Matematika va uni o‘qitish uslubi fani bo‘yicha, muallifi dots. Suvonqulov A.) va 1 ta ma’lumotlar banki (muallifi prof. To‘raqulov X.A.) ishlab chiqilgan. Ular O‘zR OO‘MTV Nizomiga asosan elektron darslik toifalari belgilanishi uchun Muvofiqlashtiruvchi Kengashga topshirilgan, shuningdek, 1 ta AKT ni o‘quv jarayoniga qo‘llash bo‘yicha dastur yaratilgan. Shuningdek, prof. To‘raqulov X.A. rahbarligida “Ma’naviy qadriyat” nomli multimediali elektron qo‘llanma yaratilgan (elektron hisoblash mashinalari uchun rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi guvohnoma, № DGU 02464, 16.04.2012);

– so‘nggi yillarda kafedradagi fan to‘garaklarining faol a’zolaridan 2 nafar talaba Alisher Navoiy nomidagi Davlat stipendiati sovrindori bo‘lgan: 1) Xolmo‘minova Bahora (20.10.2010, №36, guvohnoma O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta-maxsus ta’lim Vazirligining 2010 yil 20 oktyabridagi 406-sonli buyrug‘i bilan berilgan); 2) Zulfiqorov Ixtiyor (25.09.2012, №40, guvohnoma O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta-maxsus ta’lim Vazirligining 2012 yil 24 sentyabridagi 382-sonli buyrug‘i bilan berilgan).

– 6 nafar iqtidorli talabaning respublika miqyosidagi ilmiy maqolalari, 58 nafar talabaning OTM miqyosidagi ilmiy axborotlari e’lon qilingan;

– kafedrada har bir fan bo‘yicha alohida-alohida mustaqil bajariladigan  o‘quv topshiriqlari, matematika fani bo‘yicha misol va masalalar hamda ona til fani bo‘yicha mashqlar to‘plamlari yaratilgan, ularning elektron variantlari institut axborot resurs markaziga va ZiyoNet tarmog‘iga joylashtirilgan;

– kafedra professor-o‘qituvchilari tomonidan 18 ta fan bo‘yicha ma’ruza matnlari va o‘quv-uslubiy majmualarga, 4 ta fan bo‘yicha mashqlar va masalalar to‘plamlariga, 8 ta labaratoriya ishlari uchun ichki va tashqi taqrizlar berilgan;

– kafedrada so‘nggi yillarda OTM va respublika miqyosida 183 ta ilmiy, uslubiy maqolalar, O‘zR VM huzuridagi OAK tavsiya etgan jurnallarda 38 ta ilmiy maqolalar e’lon qilingan. OAK ro‘yxatidagi dissertatsiya himoya qilinayotgan fan sohasi bo‘yicha rivojlangan xorijiy mamlakatlarning yuqori darajada taqriz qilinadigan nufuzli ilmiy jurnallarida 34 ta maqola, xalqaro ilmiy konferensiya materiallarida 32 ta ilmiy axborotlar chop etilgan;

– kafedrada “Ustoz-shogird” tizimi asosida muayyan ishlar amalga oshirilgan: fan to‘garaklari a’zolaridan 84 nafar iqtidorli talabaning respublika hamda OTM miqyosidagi alohida va hamkorlikda yozilgan maqolalari, 2 ta she’riy to‘plamlari va 3 ta o‘quv-uslubiy risolalari chop etilgan;

– so‘nggi yillarda kafedraning 3 ta professorlari (Jumanazarov U.A., To‘raqulov X.A., Mamatov A.E.) tegishli ilmiy tashkilotlar qoshidagi ixtisoslashgan himoya kengashlariga a’zo bo‘lganliklari tufayli kafedraning yetakchi olimlari 6 ta darslik, 18 ta o‘quv qo‘llanma, 12 ta ilmiy risolalar, 18 ta nomzodlik va doktorlik dissertatsiya, 64 ta avtoreferatlarga taqrizlar yozishgan: tashqi taqrizga kelgan 6 ta dissertatsiya ishlari muhokama qilingan va taqrizlar berilgan;

– so‘nggi yillarda kafedrada 3 ta darslik, 17 ta o‘quv qo‘llanma, 4 ta monografiya, 10 ta tadqiqot-lug‘at yaratilgan, OTM va respublika miqyosida 183 ta ilmiy, o‘quv-uslubiy maqolalar ilmiy tahrirdan o‘tkazilgan.

2015 yil fevralda kafedraning nomi Boshlang‘ich ta’lim metodikasi deb nomlandi.

Kafedra o‘qituvchilaridan quyidagilari  yangi loyixalarda qatnashishdi, professor Jumanazarov U, Jumanazarova G “O‘zbek xalq og‘zaki ijodi yodgorliklari” 100 jildligini nashrga tayyorlash va uni tekstologik o‘rganish muammolari (F1-FA innovatsiya 2012-1-8) nomli loyiha mavzusi; Temurov Sobir “Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitida matematikani o‘qitishni tashkil etishning ilmiy-uslubiy asoslarini yaratish” (A1-XT-0-14297) loyiha mavzusi; Ismatova Zulayxo “Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi, uni tadqiq qilish va shakllantirish dinamikasi” nomli loyiha mavzusi shular jumlasidandir.

 Kafedrada 5 ta ilmiy loyiha yosh olimlarning fundamental va amaliy tadqiqotlari tanloviga tavsiya etildi. Shundan  1 ta loyixa qo‘lga kiritildi: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar maxkamasi xuzuridagii Fan va texnologiyalarni rivojlantirishni muvofiqlashtirish qo‘mitasining 2016 yil 9 martdagi majlisining 1-sonli bayonnomasiga ko‘ra, shuningdek, Xalq ta’limi vazirining 2016 yil 4 apreldagi 91- sonli buyrug‘iga ko‘ra kafedra professor–o‘qituvchilari MUZ-2015-0725140051 raqamli “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini boyitishda inglizcha    –  ruscha  –  o‘zbekcha frazemalarning lug‘atini yaratish va amaliyotga tadbiq etish” nomli amaliy loyixa grantini qo‘lga kiritdi. (Raxbari: Jumanazarova G, 20000000 qiymatda).

2017 yilda  pedagog-xodimlardan fan doktori ilmiy darajasini G.Jumanazarova tayanch doktorantura (PhD) da ximoya qildi.

1 nafar o‘qituvchi (Umarov I va Nasrullayev E) institut huzuridagi katta ilmiy xodim-izlanuvchilar institutiga hujjat topshirdi. Kafedra o‘qituvchisi Usmonov Murod “Axborot texnologiyalarini o‘rganish bo‘yicha multimediali elektron kurs” nomli mavzuda 1 ta patentni qo‘lga kiritdi. Kafedra professor-o‘qituvchilari ustoz -shogird tizimida xam bir muncha ishlar olib bormoqda. Jumladan: fakultet talabasi Ibragimova Shirin O‘zR Oliy Majlisi huzuridagi nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini qo‘llab-quvvatlash Jamoat fondi tanlovida g‘olib bo‘lib Jizzax viloyati Xotin-qizlar qo‘mitasi YuNISYeF Xalqaro tashkilotining moliyaviy ko‘magidagi grant loyihasining ishtirok etdi va loyihaning umumiy qiymati 50890000 (ellik  million sakkiz yuz to‘qson ming) so‘mlik bo‘lgan grantni qo‘lga kiritdi.

Ko'rishlar soni(812)